Boeken & essays

Pool, E. – Erewoord. Zakboek ethiek voor ambtenaren. (ISVW Uitgevers: 2025)
Pool, E. – Macht en moed. Praktijkboek. (ISVW Uitgevers: 2023)
Pool, E. – Macht en moed. Ambtelijk vakmanschap en de kunst van het tegenspreken. (Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat: 2021, ISVW Uitgevers: 2023)
Pool, E. – De kunst van het leven. essays over schrijvers, ontwerpers en filosofen. (Werkmetlef: 2020)
Pool, E. – Liefde en leiderschap. Essays over tegenspraak, intimiteit en het goede gesprek. (Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat: 2019)
Pool, E. – Weerwoord en waarheid. Essays over tegenspraak in de context van het ministerie van Infrastructuur en Milieu. (Ministerie van Infrastructuur en Milieu: 2017)
Pool, E. – Aanwijzingen voor het goede leven. Over levenskunst en de zoektocht naar zin. (Boom: 2014)
Pool, E. – Heb jij tijd?. Over kwetsbaarheid en de kunst van het leiderschap (Werkmetlef: 2013)
Pool, E. – Durf jij te voelen? (Werkmetlef: 2012)
Pool, E. – Ben jij vrij? (Werkmetlef: 2012)
Pool, E. – Zorg jij goed voor jezelf? (Werkmetlef: 2011)

Tegenspraak: trilogie & praktijkboek

Trilogie

De boeken (met essays) over tegenspraak zijn in 2017 als een drieluik aangekondigd, in het dankwoord bij het eerste deel: Weerwoord en waarheid. Essays over tegenspraak in de context van het ministerie van Infrastructuur en Milieu.

In deze essaybundel werd tegenspraak voor eerst verkend en verbonden aan de filosofische traditie van het waarheidsspreken (parrhessia), als uitkomst van een gesprek tussen stafdirecteuren bij het betreffende ministerie.

In 2019 verscheen deel 2: Liefde en leiderschap, essays over tegenspraak, intimiteit en het goede gesprek.

In deze essaybundel staan de inzichten en ervaringen centraal van topambtenaren van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, die over de thematiek uitgebreid zijn geïnterviewd en bereid waren het achterste van hun tong te laten zien.

In 2021 werd deel drie gepubliceerd, waarin belangrijke denklijnen uit de eerste twee delen zijn ingepast in een meer omvattende analyse van de betekenis, historie en moeite van tegenspraak in overheidsorganisaties: Macht en moed. Ambtelijk vakmanschap en de kunst van het tegenspreken.

Dit derde deel van de trilogie reflecteert en reageert ook expliciet op de toeslagenaffaire en het parlementaire onderzoek daarnaar en zoekt naar de diepere oorzaken van dit schandaal en naar het aandeel van ambtenaren daarin.

Praktijk

De in Macht en moed beschreven visie werd in 2021 ook het uitgangspunt voor het veranderwerk dat door het programma Dialoog & ethiek bij de rijksoverheid op gang is gebracht, in reactie op het toeslagenschandaal. Het laatste hoofdstuk van Macht en moed anticipeert ook expliciet op de komst van dit nieuwe rijksbrede veranderprogramma dat onder leiding van de auteur gedurende ruim vier jaar is opgezet en uitgebouwd.

Dat veranderwerk leverde praktische inzichten en nieuwe werkvormen op die in 2023 met steun van meer dan twintig auteurs (onder wie Job Cohen, Sandra Palmen, Paul van Tongeren, Peter Kanne, Jos Delnoij en leden van het Dialoog & Ethiek-kernteam) in het Macht en moed (Praktijkboek) zijn gebundeld. Daarmee werd van de oorspronkelijke trilogie in feite een vierdelige serie, en van Macht en moed een tweeluik gemaakt.

ISVW Uitgevers

Tot dat moment (zomer 2023) waren alle essaybundels en boeken over tegenspraak sinds 2017 uitgegeven door diverse ministeries c.q. de rijksoverheid. In de zomer van 2023 bleek ISVW Uitgevers bereid niet alleen het praktijkboek uit te geven, maar ook het ‘theorieboek’ uit 2021 als een not-for-profit-project te omarmen.

Sindsdien zijn de twee Macht en moed-boeken tegen kostprijs ook via de reguliere boekhandels en webshops verkrijgbaar. Alle boeken die oorspronkelijk door de overheid zijn uitgegeven zijn bovendien als pdf’s gratis te downloaden (zie de links in de bibliografie).

Erewoord

Als sluitstuk van deze serie boeken over ambtelijke tegenspraak, vakmanschap en de kracht van de dialoog, is in november 2025 bij ISVW Uitgevers verschenen: Erewoord. Zakboek ethiek voor ambtenaren.

Nadat in de eerdere boeken het accent was gelegd op filosofische reflecties en aanwijzingen voor de omgang met tegenspraak en het voeren van goede gesprekken, doet Erewoord een concreet voorstel voor de inhoud van de beroepsethiek van ambtenaren. Het boek kan dienst doen als een moreel kompas voor goed ambtelijk werk, zowel op lokaal en regionaal als landelijk niveau.

Opnieuw speelt in dit boek de omgang met interne tegenspraak en het leren voeren van moreel beraden en reflectieve dialogen een belangrijk rol, maar dit keer is deze gesprekspraktijk ingebed in adviezen en voorstellen om in overheidsorganisaties structureel te bouwen aan een dialoogcultuur. Zo’n cultuur is de voorwaarde voor overheidsorganisaties om moreel sterker te worden. Ambtenaren moeten niet alleen individueel in staat worden gesteld goed vakwerk te leveren, maar hele directies en overorganisaties zouden juist ook als collectief tot institutioneel leren in staat moeten zijn. Dat is na al die jaren het belangrijkste inzicht dat de auteur verwierf door onderzoeksgesprekken, research, reflectie en praktijkervaringen als programmadirecteur Dialoog & Ethiek. Want naar zijn oordeel zullen schandalen zoals met toeslagen zich blijven herhalen als de publieke dienst zichzelf niet transformeert in een lerende organisatie die van de eigen fouten wijzer wordt, juist ook op fundamenteel of existentieel niveau.

Erewoord onderbouwt die conclusie, laat zien hoe dit ‘leren leren’ vorm kan krijgen en biedt een routewijzer om hier als gemeente, waterschap, provincie, ministerie, toezichthouder, onderzoeksinstelling en uitvoeringsdienst werk van te maken. Omdat de auteur dit werk beschouwt als sluitstuk van zijn loopbaan als ambtenaar, heeft hij opnieuw afgezien van auteursroyalties en kon ook dit werk tegen een gereduceerde prijs door ISVW Uitgevers op de markt worden gebracht.