Dick Schoof als premier:
dat kan drie kanten op gaan
HP/De Tijd: Ilja Leonard Pfeijffer had afgelopen najaar een ontmoeting met de beoogde premier van het nieuwe kabinet.
“Dick Schoof deelde mijn zorgen over de wijze waarop het populisme een bedreiging vormt voor de democratische rechtsstaat.” Ilja schreef er deze week (29 mei 2024) een column over.’
door Ilja Leonard Pfeijffer
Ik heb Dick Schoof een keer ontmoet. Dat was op donderdag 12 oktober 2023 aan de Dodeweg in Leusden, waar de Internationale School voor Wijsbegeerte gevestigd is. Wij waren beiden te gast op het symposium ‘Macht en moed: leiders in de storm’, dat was georganiseerd door Erik Pool, programmadirecteur Dialoog en Ethiek bij de Rijksoverheid, en dat werd bijgewoond door topambtenaren van Nederlandse ministeries, Freek de Jonge en mij.
Het symposium ging over de vraag of ambtenaren het recht of zelfs de plicht hebben om tegen het officiële beleid van de regering in verweer te komen wanneer zij van oordeel zijn dat dit onrechtvaardige gevolgen heeft. Het ging niet over de Toeslagenaffaire, maar dat was alleen maar omdat niemand de Toeslagenaffaire ter sprake hoefde te brengen om besef te hebben van de relevantie en urgentie van deze vraag.
Dick Schoof, toen nog Secretaris Generaal van het Ministerie van Justitie, was een eregast op dat symposium, omdat hij in augustus 2021 in een interview met de Volkskrant een beruchte uitspraak heeft gedaan: ‘Wij als topambtenaren zitten er echt niet om de minister in het zadel te houden.’ Daarom mocht hij samen met Freek de Jonge het eerste exemplaar in ontvangst nemen van het door dezelfde Erik Pool geschreven Macht en moed praktijkboek, hetgeen hem de gelegenheid verschafte om zijn beroemde uitspraak te herhalen. ‘We moeten de reflectie en de tegenspraak opzoeken,’ voegde hij daar bij die gelegenheid aan toe, ‘om er uiteindelijk voor te zorgen dat wij datgene doen waar de burger echt recht op heeft.’
Mijn bijdrage aan het symposium bestond eruit dat ik de feestelijke boekpresentatie mocht verpesten en dat ik ervoor mocht zorgen dat alle aanwezige topambtenaren ondanks hun positieve gevoelens over de geslaagde bijeenkomst met een rothumeur naar de borrel afdropen door in mijn slotwoord uitgebreid te adstrueren op welke wijze het populisme een bedreiging vormt voor de democratische rechtsstaat. Tijdens die bedrukte borrel kwam Dick Schoof zijn exemplaar van Alkibiades laten signeren aan mijn tafeltje. We raakten in gesprek over de dag. Hij deelde mijn zorgen, zei hij.
Deze ontmoeting met Dick Schoof vond ruim een maand voor de verkiezingen plaats. Zijn baas, Dilan Yesilgöz, moest de PVV toen nog aan haar zege helpen door het cordon sanitaire op te heffen. Niemand kon op die dag voorzien dat hij een half jaar later zou worden voorgedragen om als premier van Nederland leiding te geven aan het eerste extreemrechtse kabinet in de parlementaire geschiedenis.
Op dit moment zijn er drie mogelijkheden. De eerste is dat wij ons allemaal in Dick Schoof hebben vergist en dat hij zich ondanks zijn eerdere nobele uitspraken vol overtuiging zal wijden aan de ontmanteling van de democratie en de rechtsstaat in opdracht van Geert Wilders. De tweede mogelijkheid is dat hij zichzelf overschat en dat hij ten onrechte van mening is dat hij een fatsoenlijke regering kan leiden die steunt op een onfatsoenlijke coalitie. De derde mogelijkheid is dat wij hem ondanks onze waardering voor zijn indrukwekkende loopbaan onderschatten en dat hij vriend en vijand zal verbazen door de ondemocratische en antirechtsstatelijke sentimenten in de coalitie te neutraliseren en een keurig kabinet te leiden. In dit laatste geval zou het gevolg kunnen zijn dat hij de politieke leiders van de coalitiepartijen eclipseert. Dan zou hij zich, hoewel hij is aangesteld als apolitieke marionet van Wilders, kunnen ontwikkelen tot een politicus die Wilders in populariteit overtreft. Ik heb een voorbeeld gezien van dit mechanisme. Dat is wat er is gebeurd met Giuseppe Conte in Italië, zoals ik in een eerdere column op deze plek uitvoeriger heb beschreven.
De eerste mogelijkheid wil ik uitsluiten, omdat ik deze weiger te geloven. De derde optie, die uiteraard de meest wenselijke is, vooronderstelt een politieke geslepenheid die die van Wilders overtreft en dat is waarschijnlijk te veel gevraagd. Dan is de tweede optie dus helaas onze toekomstvoorspelling. Ik mag dan alleen hopen dat Dick Schoof in de jaren of maanden die zijn worsteling zal duren totdat zijn regering door Wilders ten val wordt gebracht, niet zal vergeten wat er door hem, mij en anderen is gezegd op 12 oktober 2023 op de Dodeweg in Leusden.
