Onder de scherpe kop ‘Populisme is echt een probleem’ publiceerde De Stentor (op 4/5 januari online, op 6 januari in de papieren krant) een interview naar aanleiding van mijn nieuwste boek: ‘Erewoord – Zakboek ethiek voor ambtenaren’.

Ik zal een paar punten uit dat interview hier toelichten en op een andere pagina de door lezers gestelde vragen en ingezonden reacties beantwoorden.

De kracht van populisme

Laat ik eerst zeggen dat ik niet principieel tegen populisme ben, want politici moeten met hun plannen en hun taal aansluiten bij gedachten en gevoelens in de samenleving. Dat is de onschadelijke vorm van populisme en in een democratie tot op zekere hoogte ook nodig.

Veel politici hebben lang gedacht dat ze met ‘uitleg’ en ‘goede argumenten’ wel genoeg aanhang of draagvlak zouden verwerven. Dat is niet zo. Mensen hebben een verhaal nodig dat aanspreekt, waar ze enthousiast van kunnen raken, waar ze in willen geloven. Populisten hebben dat heel goed begrepen. Ze zijn ook veel beter in het signaleren van onvrede en het benoemen van onderwerpen die mensen willen aanpakken. Daar hebben ze onze democratie beter mee gemaakt, scherper, alerter.

De schadelijke kant van populisme

Er is echter ook een schadelijke vorm van populisme, namelijk kiezers naar de mond praten en net doen alsof de feiten anders liggen, of beloven dat snelle, gemakkelijke oplossingen wel even geregeld kunnen worden. ‘Grenzen dicht’ is een voorbeeld. Dat kán helemaal niet, de wereld laat zich niet op die manier tegenhouden en bovendien is het eigenlijk onbetaalbaar en niet-organiseerbaar.

Als mensen geloven dat er voor moeilijke problemen wel snelle oplossingen zijn, verwachten ze ook dat de politiek hun problemen als sneeuw voor de zon zal laten verdwijnen. Het zou fijn zijn als dat zou kunnen maar die belofte is sprookjespolitiek van de slechtste soort. Mensen raken hun vertrouwen in politici en overheid kwijt en haken af. Dat is slecht voor iedereen. Dan kan op den duur de overheid niets meer voor elkaar krijgen. Dat is echt een groot gevaar dat op de loer ligt. Daarom wil ik waarschuwen tegen het populisme. Pas op!

Burgers hebben goede informatie nodig

Ik vind dat politici en overheden geen sprookjes moeten verkopen. Maar ik vind ook dat burgers, kiezers, zichzelf ook goed moeten laten informeren. Dat kost moeite en tijd, maar dat hoort bij een democratie. Af en toe een krant lezen of een informatief boek helpt om de wereld en alle problemen beter te begrijpen. Dat kun je ook doen in een café of in de bieb als je zelf geen abonnement kunt betalen of boeken te duur vindt.

Dus als je schrikt van een bericht, of bang wordt van een verhaal, zoek er dan ook een ander verhaal bij, van een andere televisiezender of een andere website. Spreek er met vrienden en collega’s over.

Als je niet van lezen houdt, kun je naar een informatiebijeenkomst gaan, of naar een goede spreker luisteren, aantrekkelijk podcast-series zoeken die je bijpraten over belangrijke onderwerpen. Check wel altijd of de sprekers betrouwbaar zijn. Zorg dus dat je de feiten netjes op orde hebt voordat je je uit het veld laat slaan of zomaar achter een mening aan gaat lopen. 

Zonder feiten is politiek waardeloos

Laatst zei iemand tegen me: ‘Maar ze zeggen toch echt dat migranten de oorzaak zijn van de lange wachttijden voor een huis of de wachtlijsten in de zorg.’ In zo’n zin gaat het om het woordje ‘ze’. Wie zijn die ‘ze’? Dat zijn bepaalde politieke partijen die er garen bij spinnen om alle problemen van gewone mensen te koppelen aan vreemdelingen, mensen die ‘onze voorzieningen’ zouden misbruiken of overbelasten.

De feiten laten zien dat de jarenlange wachttijden voor een huis zijn ontstaan omdat er te weinig is gebouwd: er zijn gewoon veel te weinig huizen. Omdat ook statushouders een huis nodig hebben, moeten andere mensen gemiddeld slecht één maand extra wachten op een huis. Dat is voor de meeste huizenzoekers toch goed te overzien? Voor urgentiegevallen gelden weer anders regels en wachttijden.

En in de zorg lopen de kosten en de wachttijden op omdat er steeds meer behandelingen komen voor allerlei ziekten en klachten, omdat er steeds meer ouderen zorg nodig hebben en omdat het moeilijk is mensen te vinden die in ziekenhuizen en zorginstellingen willen werken. Gek genoeg zijn migranten daar dan juist weer een oplossing voor, omdat zij graag bereid zijn onze vacatures in te nemen en hun handen uit de mouwen te steken. Dus hoezo komen de problemen in de zorg en op de huizenmarkt door migranten, vluchtelingen, asielzoekers?

Ambtenaren moeten de waarheid dienen

Ambtenaren moeten helpen om de feiten op orde te houden en moeten proberen te voorkomen dat ministers of wethouders puur op hun gevoel afgaan. Als de gevoelens van bestuurders niet gebaseerd zijn op de werkelijkheid, op feiten, op wetenschappelijke conclusies, op betrouwbaar onderzoek, op goede enquêtes, op echte verhalen van echte mensen – als de gevoelens dan leidend worden voor plannen en besluiten dan wordt het een chaos in een gemeente of provincie. Dan slaan de wetten die uit Den Haag komen nergens meer op, dan slaan overheden met hun plannen en toeslagen of met regels en toezicht de plank voortdurend mis.

Gelukkig komt dit niet zo vaak voor en slagen goed politici en bestuurders erin om met goede ambtenaren de zaken in dit land goed te regelen. Nederland is één van de beste landen ter wereld: rijk, gezond, economisch sterk, democratisch, niet corrupt, veilig. Dat is echt zo en dat komt door goed werk van de overheid. Maar de laatste jaren heb ik gezien dat het steeds moeilijker is voor overheden om goed te blijven presteren. Eén van de oorzaken is populistische politiek die misschien wel goede voornemens heeft maar in de praktijk er niks van bakt, of soms net doet alsof de bestaande wet- en regelgeving wel omzeild of weggemoffeld kan worden. Dat kan wel op papier maar in de praktijk loopt de boel dan vast. Ambtenaren hebben veel mogelijkheden om die problemen te voorkomen. Maar dan moeten ze wel stevig in hun schoenen staan, goed samenwerken en duidelijk zijn over de normen die ze hanteren bij de uitoefening van hun beroep.

Als ambtenaren een goede beroepsethiek ontwikkelen werkt dat dempend op de verkeerde, valse of niet goed doordachte politieke plannenmakerij. Ambtenaren moeten de feiten respecteren en trouw blijven aan de waarheid.

Drie lessen

De Stentor vroeg me welke lessen ik aan het begin van het nieuwe jaar zou kunnen formuleren. Ik koos voor de volgende drie:

Les 1: Speel het democratische spel zoals het bedoeld is!

Laat iedereen zijn eigen rol goed vervullen, zoals rechters, Raad van Staten, een gemeenteraad. En ook ambtenaren.

Les 2: Wees als overheid eerlijk en oprecht!

Speld mensen niets op de mouw, doe geen loze beloftes, houd ze niet voor de gek. Zeg waar het op staat en op welke manier de mensen in de stad wel en hoe ze niet kunnen meedoen bij nieuwe plannen.

Les 3: Ga af op de feiten!

Respecteer de waarheid en baseer je standpunten en beslissingen op echte informatie. Sjoemel daar niet mee en wijk er niet vanaf.

Reacties, kritiek en vragen

Het is mooi dat vanwege het interview dat Castor van Dillen voor het regionale dagblad ‘De Stentor’ maakte, op de website een mooi gesprek op gang komt over de rol van ambtenaren en over het functioneren van de overheid (vanaf 4 januari 2025 online, op 5 januari 2025 staat het interview in de moedereditie van de papieren krant).

Er worden belangrijke vragen gesteld en serieuze standpunten ingenomen. En ook een paar onzinnige beweringen gedaan. Dat vertelt veel over de manier waarop mensen / lezers denken en kijken naar ambtenaren, politiek en bestuur. Daarom reageer ik graag uitgebreid op deze reacties en licht mijn uitspraken in het interview verder toe of onderbouw ze beter.